Trong tác phẩm “Đoạn trường tân thanh” của cụ nguyễn Du, đoạn diễn tả nàng Kiều bán mình chuộc cha, đành lỗi hẹn với Kim Trọng, nàng than thở có câu:

                              “ Tái sinh chưa dứt hương thề,

                              Làm thân trâu ngựa đền ghì trúc mai.”

Và đoạn diễn tả cảnh của Kiều lúc sống đầm ấm với Thúc Sinh:

                              “Một nhà sum họp trúc mai,

                            Càng sâu nghĩa bể, càng dài tình sông.”

Trúc mai là cây trúc và cây bương. Trúc thuộc loại tre nhỏ, bương là giống tre to ở trong rừng. Thân to dùng làm cột nhà. Cây bương già có hoa, gần giống bông lau nhưng dài hơn, người ta gọi là bông mai, thường bó làm chổi gọi là chổi bông mai. Măng bương to, mập, người ta gọi là măng mai. Trong ca dao “ lính thú ngyà xưa” có câu:

                              Miệng ăn măng trúc, măng mai,

                          Những giang cùng nứa lấy ai bạn cùng.”

Trúc mai ở đây chỉ bạn tình chung thủy, vì trúc, mai là giống cây có đốt, thẳng lóng ngay ( tiết thẳng) và suốt đời không thay đổi lóng, tiết ấy. Người ta mượn “ trúc mai ” để chỉ người bạn suốt đời giữ được chọn tiết, không thay đổi lòng dạ, không nghĩ quanh co, tức là người giữ trọn được lời thề.

Nhưng trúc mai còn có một ý nghĩa khác hơn. Đây không phải là cây tre cây mơ, cũng không phải là cây tre cây bương, mà chính là do tiếng “Mai trúc” đảo ngược. Nghĩa là tre làm mai mối. Mai Trúc do điển trong sách chép “ Lưỡng ban thu vũ am tùy bút”: Ở cửa sông Liêu Khê, huyện Long môn, tỉnh Quảng Đông có một cái hồ tên là “Đỗ Phụ Đàm” nghĩa là dầm đánh đố được vợ.

Tương truyền xưa có một cậu bé, cô bé trạc tuổi nhauthường ngồi chơi bên mé đầm. hai trẻ rất thân nhau, một hôm cả hai nói:
_chúng ta giờ thân với nhau nhưng không biết sau này có thân với nhau mãi được không? Rồi khi lớn lên kẻ một nơi người một ngả.

Hai đứa đều buồn nhưng rồi nghĩ ra một cách đánh đó nhau. Chẻ một lóng tre làm đôi, mỗi người cầm một mảnh liệng xuống dòng nước, nguyện với nhau rằng: hễ hai thanh tre ấy mà trôi khép với nhau lại thì nên nghĩa vợ chồng, có thế mối tình thân mật, gần gũi nhau được mãi mãi. Cả hai thực hành, quả nhiên hai mảnh tre trôi xuôi và khép liền như lúc chưa trẻ. Thế là sau này hai người ấy lấy nhau làn vợ chồng, và đầm ấy có tên là “Đỗ Phụ Đàm”. Giống tre mọc trên bờ đầm giọi là “Mai Trúc”

Nghĩa là giống tre làm mai mối. Đời Thanh ( 1644-1909) thi hào Khuất Ông Sơn có thơ vịnh Mai Trúc:

                                      “ Một đôi thanh trúc khép như in,

                                         Thanh trúc xe nên duyên bách niên.

                                        Mai trúc trên đầm nay vẫn tốt,

                                     Rườm rà cành nhánh cháu con hiền.”

Nguyên văn:

                                       Lưỡng biên sinh trúc hợp vô ngần,

                                      Sinh trúc năng thành phu phụ ân.

                                      Đàm thượng chí kim mai trúc mỹ,

Chi chi từ hiếu cánh đa tôn.”

“Một nhà sum họp trúc mai” là mai trúc ở chung nhau tức là vợ chồng xum họp, căn cứ vào điển cố trên.

 theo sách đã chép.